Γράφει ο Όθωνας Καμινιάρης

images

Σύμφωνα με την κατάταξη των Διεθνών Οργανισμών, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί τον μοναδικό υπερεθνικό διεθνή οργανισμό παγκοσμίως. Ο τίτλος αυτός συνεπάγεται ορισμένα χαρακτηριστικά: έχει εξουσία λήψης αποφάσεων δεσμευτικών προς τις χώρες μέλη και τους ιδιώτες τους, υπάρχει μηχανισμός εφαρμογής των αποφάσεων αυτών, το δίκαιο που παράγει η Ένωση υπερέχει έναντι των εθνικών εσωτερικών δικαίων των κρατών μελών και έχει ίδιους πόρους, δηλαδή οικονομική αυτονομία απέναντι στα μέλη της [1]. Η καινοτομία αυτή σημαίνει ότι πρόκειται για τον μόνο διεθνή οργανισμό στον οποίο εκχωρούν ένα κομμάτι της εθνικής τους κυριαρχίας οι χώρες που προσχωρούν, προκειμένου να τροφοδοτούν ένα πολιτικό σύστημα ανώτερο από εκείνες. 

Η μοναδικότητα αυτή, την κατατάσσει αυτόματα και ως την πιο εξελιγμένη μορφή περιφερειακής ολοκλήρωσης, σύμφωνα με τυπολογία τους. Με βάση τα ήδη υπάρχοντα σχήματα περιφερειακής ολοκλήρωσης, αλλά και τα περιθώρια εξέλιξής τους, αναγνωρίζονται παγκοσμίως κάποια στάδια, τα οποία κρίνονται με ορισμένα, οικονομικά κυρίως, κριτήρια. Ξεκινώντας από την χαλαρότερη μορφή, προχωρούμε προς την πιο ολοκληρωμένη, ενώ για καθεμία ισχυρότερη μορφή, η ύπαρξη των μέσων ολοκλήρωσης της προηγούμενης θεωρείται και είναι αναγκαία προϋπόθεση. Έτσι, η τυπολογία των ολοκληρώσεων, όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι έχει ως εξής:

• Προτιμησιακή ή προνομιακή εμπορική συμφωνία: Μορφή εμπορικής προστασίας που συνίσταται σε μείωση ή πλήρη κατάργηση δασμολογικών και μη εμποδίων, σε ορισμένα προϊόντα, μεταξύ των κρατών που συμμετέχουν

• Ζώνη ελευθέρων συναλλαγών: Πλήρης κατάργηση όλων των δασμολογικών και μη δασμολογικών εμποδίων σε όλα τα προϊόντα μεταξύ των συμμετεχουσών χωρών

• Τελωνειακή ένωση: Υιοθέτηση κοινού εξωτερικού δασμολογίου και κοινής πολιτικής περί των μη δασμολογικών εμποδίων

• Κοινή αγορά: Ελεύθερη διακίνηση των συντελεστών παραγωγής (δηλαδή, πέραν των αγαθών, η ελεύθερη διακίνηση των οποίων έχει εξασφαλιστεί σε προγενέστερο στάδιο της ολοκλήρωσης, κυκλοφορούν πλέον ελεύθερα όλοι οι πόροι εκείνοι που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών)

• Νομισματική ένωση: Εναρμόνιση των οικονομικών πολιτικών των συμμετεχόντων, με κυριότερη έκφανση την νομισματική πολιτική

• Οικονομική ένωση: Υιοθέτηση κοινής πλέον οικονομικής πολιτικής, δηλαδή εφαρμογή κοινής δημοσιονομικής πολιτικής

• Πολιτική ένωση : Χάραξη κοινής εξωτερικής πολιτικής και υιοθέτηση κοινής αμυντικής πολιτικής [2]

Η συνειδητοποίηση αυτής της διαφορετικότητας και (στα μάτια μου) υπεροχής της έναντι των υπολοίπων Διεθνών Οργανισμών, αποτέλεσε μια από τις αιτίες που με έκαναν να αγαπήσω τον κλάδο των Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών και να θέλω συνεχώς να εμβαθύνω σε αυτόν. Έτσι, χθες, 9 Μαΐου, ήταν μια σημαντική, κατ’ εμέ, επέτειος. Όχι κάποια καθιερωμένη «παγκόσμια ημέρα» που γιορτάζεται σε όλον τον κόσμο, αλλά η δική μας ημέρα, της Ευρώπης, της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των ευρωπαϊστών, αλλά και της Ελλάδας, ως κομμάτι της τελευταίας.

Έχει περάσει παραπάνω από μισός αιώνας, συγκεκριμένα 56 χρόνια, από τη διακήρυξη Schuman, την λεγόμενη και ως ληξιαρχική πράξη γεννήσεως της Ένωσης, και σε πείσμα πολλών, το πολιτικό αυτό πείραμα, κρατεί ακόμα, μετά από τόσες δεκαετίες. Το ερώτημα που ανακύπτει, όμως, είναι το κατά πόσο «καλά» κρατεί. Φυσικά, το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να απαντηθεί απλώς θετικά ή αρνητικά, πόσω μάλλον, εφ’ όσον ζούμε στην Ελλάδα.

Οι διχογνωμίες πολλές, αρχής γενομένης ήδη από το πως να μεταφραστεί ο όρος “integration” στα Ελληνικά, ως ολοκλήρωση ή ως ενοποίηση. Το βασικό επιχείρημα υπέρ του όρου ενοποίηση είναι ότι, σε αντίστιξη με τον άλλον, δεν δίνει την χροιά του τερματισμού στην διαδικασία της διεύρυνσης και της εμβάθυνσης, τις οποίες, πρακτικά, συμπεριλαμβάνει[3]. Αυτό βέβαια, αποτυπώνει μια βαθύτερη και ίσως την σημαντικότερη διαμάχη που αφορά την ΕΕ: το προς τα που βαδίζει.

Οι υποστηρικτές της ομοσπονδιοποίησης της Ένωσης, της επίτευξης της Πολιτικής Ένωσης, δηλαδή, για να μιλήσουμε και με τους όρους που θέσαμε παραπάνω, μάλλον θα μπορούσαν πιο εύκολα να χρησιμοποιούν τον όρο ολοκλήρωση, καθώς υπάρχει η λογική του τέλους, και ως σκοπού, αυτού της Ένωσης ως οιονεί κρατικής οντότητας, αλλά και ως τερματισμού της διαδικασίας, όταν πια ο σκοπός αυτός θα έχει επιτευχθεί. Ως προς την διεύρυνση, επίσης, μπορεί να υπάρξει «ολοκλήρωση», καθώς τα κράτη που ακόμη δεν έχουν προσχωρήσει στην ΕΕ, είναι, εδώ και αρκετά χρόνια, πολύ λιγότερα σε σχέση με τα κράτη-μέλη (με έμφαση στα Δυτικά Βαλκάνια και την Ευρασία, χώρες του πρώην Ανατολικού μπλοκ, καθώς και την Τουρκία).

Ζητήματα υπάρχουν, όπως είναι επόμενο, και στο κομμάτι της εμβάθυνσης. Τι υπάρχει στις Συνθήκες και τι όχι; Πολλά ακούγονταν ένα χρόνο νωρίτερα στη χώρα μας, σχετικά με το Eurogroup (Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών μόνο της Ευρωζώνης) και την θεσμική του αξία, αφού αυτό δεν προκύπτει από τις Συνθήκες, κυρίως όσον αφορά τις αποφάσεις που λάμβανε, βασιζόμενο στις εξουσίες που του έχουν απονεμηθεί. Έχει πρακτικά εξισωθεί, από άποψη αρμοδιοτήτων, με το Συμβούλιο των Υπουργών Οικονομικών, ενώ κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται πουθενά.

Και, κάπως έτσι, ενδυναμώνεται το δημοκρατικό έλλειμμα [4] και όλη η φιλολογία γύρω του. Σε αυτό, σίγουρα συμβάλει και το γεγονός πως το ευρωπαϊκό οικοδόμημα είναι πλέον δαιδαλώδους μορφής. Τόσο πολύπλοκο και δυσνόητο προς τον μέσο πολίτη, ώστε τον κάνει τουλάχιστον να μην (θέλει να) ασχολείται με την ευρωπαϊκή πολιτική ζωή, αν όχι να τον απομακρύνει και από το αρχικό όραμα του ευρωπαίου πολίτη.

Στο σημείο αυτό, θα αναφέρω ένα τελευταίο παράδειγμα, διότι μου έκανε κατάπληξη. Το γεγονός πως, τελικά, οι ρυθμιστικές ή αλλιώς ανεξάρτητες Αρχές (τα Agencies της Ένωσης) μπορεί να μην είναι και τόσο ανεξάρτητες τελικά, παρ’ όλο που στελεχώνονται από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες. Σοκαρίστηκα, όταν έμαθα πρόσφατα, ότι στην EFSA (European Food Safety Agency), εργάζονται κατά καιρους άτομα που παλαιότερα βρίσκονταν στην δούλεψη εταιρειών-τιτάνων φυτοφαρμάκων. Τα ίδια άτομα κλήθηκαν, ως ειδικοί, να πραγματοποιήσουν, εκ μέρους της ΕΕ, έρευνες, για το αν, παραδείγματος χάριν, τα φυτοφάρμακα βλάπτουν την ανθρώπινη υγεία ή όχι. Σατανική ναι, σύμπτωση, όμως;

Η αλήθεια είναι ότι θα μπορούσε κανείς να συνεχίσει επ’ άπειρον στην προσπάθειά του να απαριθμήσει τα αρνητικά της Ένωσης, μιας και, κατά γενική ομολογία, τα «κακά» στοιχεία ενός ανθρώπου, μιας κατάστασης, ενός πράγματος, τα εντοπίζουμε και τα αναδεικνύουμε πολύ πιο εύκολα από τα θετικά. Ωστόσο, πρέπει που και που να κοιτάζουμε πίσω και να βλέπουμε από που ξεκινήσαμε. Από μόνο του το γεγονός ότι έχει παραπάνω από τετραπλασιαστεί σε μέλη από τα ιδρυτικά 6, κάτι δείχνει. Κάτι δείχνει, επίσης, και η συνεχής διάθεση μη μελών να ενταχθούν, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τις διαδηλώσεις που πραγματοποιούνταν στην Ουκρανία, πριν τις γνωστές σε όλους μας εξελίξεις στην Κριμαία. Για πρώτη φορά στα χρονικά της Ένωσης, πραγματοποιούνταν πορείες που ήταν υπέρ της, άνθρωποι ζητούσαν ένταξη και όχι το αντίθετο, όπως ενδεχομένως να ήταν αναμενόμενο σε μια πορεία σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.

Άλλη άμεση σκέψη είναι ως προς το ζήτημα της ασφάλειας, είτε νοηθεί σε περιφερειακό, είτε σε κρατικό, είτε, ακόμη, και σε ατομικό επίπεδο. «Για να σώσει τις επερχόμενες γενιές από τη μάστιγα του πολέμου» αναφέρει στην αρχή του Καταστατικού του Χάρτη ο ΟΗΕ. Στην ευρωπαϊκή ήπειρο δύο φορές τα τελευταία 20 χρόνια, στην Βοσνία και το Κόσοβο, ο πόλεμος δεν απεφεύχθη, λόγω θεσμικών αγκυλώσεων και του Οργανισμού από τα 5 μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας. Σίγουρα, στις δύο αυτές περιπτώσεις υπήρχε και η ΕΕ, αλλά δεν έδρασε καταλυτικά. Από κτήσεώς της, όμως, είναι γνωστό ότι δρα ως Επιμηθέας, εφευρίσκοντας κάθε φορά μια λύση για το εκάστοτε πρόβλημα, και όχι ως Προμηθέας, προνοώντας για το «τι θα γίνει, αν…». Έτσι έκανε και με την οικονομική κρίση που την έπληξε, δημιούργησε, όπως πάντα, μέσα σε ό,τι περιθώρια της αφήνουν οι Συνθήκες και, εφηύρε από το μηδέν κάτι πραγματικά ευρηματικό. Αλλά, επιστρέφοντας στο θέμα της ασφάλειας, αν κάποιος έχει καταφέρει να διατηρήσει την ειρήνη και την ασφάλεια στην περιοχή, αυτή είναι η ΕΕ, δεχόμενη στους κόλπους της όσο το δυνατόν περισσότερα κράτη και «δένοντάς τα» με τις ίδιες υποχρεώσεις και τα ίδια δικαιώματα. Αν όχι η Ένωση, συνεπώς, τότε ποιος;

Εν κατακλείδι, χτες έκλεισε τα 56 του χρόνια ένα πολιτικό πείραμα, τα αποτελέσματα του οποίου είναι θετικά και πολλά υποσχόμενα, αλλά ακόμα δεν μπορούν να αποτιμηθούν πλήρως και ως πεπερασμένα, εφ’ όσον πρόκειται για κάτι το ζωντανό και υπό εξέλιξη, το οποίο δεν ακολουθεί την πεπατημένη οδό των υπολοίπων Διεθνών Οργανισμών. Πολλώ δε μάλλον, εν μέσω και της οικονομικής κρίσης που πλήττει την ίδια, αλλά και ολόκληρη την υφήλιο. Σίγουρα υπάρχουν μελανά σημεία (και όχι λίγα). Εν τούτοις, στην ερώτηση αν στη Γηραιά ήπειρο έχουμε πια μια γηρασμένη και, άρα, δυσλειτουργική Ένωση, κατά την άποψή μου, η απάντηση είναι όχι. Ίσως περνάει μια δεύτερη εφηβεία και ψάχνει κατευθύνσεις και ταυτότητα. Αλλά πότε ήταν κακό να κάνει ενδοσκόπηση κανείς; Ίσα-ίσα, η σωστή ωρίμανση, μόνο έτσι επιτυγχάνεται.

[1] Νάσκου-Περράκη Π., «Το Δίκαιο των Διεθνών Οργανισμών», Αθήνα, Θέμις– Νικ. Α. Σάκκουλας & ΣΙΑ Ο.Ε, 2011, σελ. 101

[2] Παπάζογλου Χ., «Εισαγωγή στη Διεθνή Οικονομική», Αθήνα, Εκδόσεις Συμεών, 2010, σ. 113-114, Χαροκόπος Μ., «Περιφερειακή ολοκλήρωση και δομική εξωτερική πολιτική: ”Γεφυρώνοντας” το χάσμα μεταξύ ανάλυσης εξωτερικής πολιτικής και Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας», στο Κόντης Α. και Τσαρδανίδης Χ. (επιμ.), «Διεθνής Πολιτική Οικονομία», Αθήνα, Παπαζήση, 2012, σελ. 196 και Cohn Th. Η., «Διεθνής Πολιτική Οικονομία», Αθήνα, Gutenberg, 2009, σελ. 236-238. Σημειώνεται ότι στην βιβλιογραφία δεν απαντάται το στάδιο της Νομισματικής Ένωσης διαχωρισμένο από την Οικονομική, αλλά θεωρούμενη ως συμπεριλαμβανόμενο κομμάτι της. Καθώς, όμως, γίνεται λόγος για την ΕΕ και, εφ’ όσον η ίδια είναι η πληρέστερη μορφή ολοκλήρωσης παγκοσμίως, η οποία ενσαρκώνει μάλιστα το παράδοξο, ως άλλη μια καινοτομία, αυτό της ύπαρξης υπερεθνικής και ευθυγραμμισμένης νομισματικής πολιτικής, χωρίς αντίστοιχη δημοσιονομική.

[3] Rosamond B., «Θεωρίες ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης», Αθήνα, Μεταίχμιο, 2006, πρόλογος στην Ελληνική έκδοση

[4]Αναλυτικότερα, βλ. Eur-lex.europa.eu, 2016:  http://eur-lex.europa.eu/summary/glossary/democratic_deficit.html?locale=el (επίσκεψη 09.05.2016)

Advertisements