Γράφει η Αθηνά Θανάση

***

Αγαπητέ Οctavio,

Χθες σε «είδα» για πρώτη φορά. Κανείς ποτέ πριν δεν έτυχε να μου μιλήσει για σένα. Είχα στη διάθεσή μου κάτι λιγότερο από μιάμιση ώρα για να σε περιεργαστώ. Αυτός ήταν ο χρόνος στον οποίο χώρεσαν όλη τη ζωή σου. Η αλήθεια είναι ότι ακούστηκαν πολλά.

Οι φίλοι σου ανέλαβαν να σε συστήσουν. Γεννήθηκες στο Μεξικό στον αιώνα της συνεχούς κίνησης και των ανακατατάξεων, στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα. Είπαν πως ήσουν ποιητής, δοκιμιογράφος και διπλωμάτης, και μάλιστα καταξιωμένος. Μυήθηκες νωρίς στον μαγικό κόσμο της λογοτεχνίας λόγω της επίδρασης του παππού σου και της βιβλιοθήκης που αυτός διατηρούσε, γεμάτης με κλασικά βιβλία της ευρωπαϊκής και μεξικανικής λογοτεχνίας. Φάρος στα πρώτα σου βήματα υπήρξαν οι ευρωπαίοι ποιητές Gerardo Diego, Juan Ramón Jiménez και Antonio Machado. Πολίτης του κόσμου, πέρασες από Παρίσι, Ινδία, Μεξικό, δρόμους, πλατείες, πάρκα και σταθμούς. Από τα πρώτα χρόνια σου, ήρθες σε επαφή με τα ιδεολογικά πάθη, τον πολιτικό ακτιβισμό και τη σφοδρή επιθυμία για την καθοδήγηση της πατρογονικής γης σου προς την πολιτική ανεξαρτησία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Μου είπαν ακόμη πως έπαιρνες ώθηση από μια ενωτική ιδέα: την επανάσταση, καθώς ήσουν κατά βάση πολιτικός άνδρας, χωρίς ενδείξεις φανατισμού και δογματισμού, ανοιχτός σε συνεχείς αναθεωρήσεις. Πάντα στο κέντρο των μετασχηματισμών της σκέψης, του πολιτισμού και της πολιτικής που συγκλόνισαν τον κόσμο. Ήσουν ο επαναστάτης ποιητής, ο οποίος προσπάθησε να ανιχνεύσει στο έργο του τον δρόμο προς τις θεμελιώδεις αξίες που αντλεί μια σύγχρονη κοινωνία: τη δημοκρατία και την ειρήνη. Πάντα θεωρούσες τον εαυτό σου κομμάτι της Aριστεράς: της δημοκρατικής όμως Αριστεράς, όχι της δογματικής και ανελεύθερης. Για σένα πολιτική και λογοτεχνία ήταν οι δύο όψεις της ίδιας πλευράς. To δίπολο αυτό σημάδεψε όλο σου το έργο.

Όλοι συμφώνησαν στο ότι εκκρεμούσες μεταξύ λόγου και σιωπής. Εκτιμούσες τη σιωπή και την μοναδική ικανότητά της να κάνει αισθητή την παρουσία της, δίνοντας απαντήσεις ακόμα και τις πιο αμήχανες στιγμές. Μάλλον για σένα, έχει μεγαλύτερη αξία ο λόγος αυτού που έμαθε να σιωπά. Θυμάσαι; Θυμάσαι τη φράση που σου έλεγε ο μπαμπάς σου; «Για να μπορείς να μιλάς, μάθε να σιωπάς. Στη σιωπή κατοικούν οι λέξεις του ποιητή. Εκεί πλένονται, εκεί αρωματίζονται, εκεί ντύνονται».

El mundo cambia si dos se miran y se reconocen

 (verso del poema “Piedra de Sol”)

Είπαν πως ήσουν σουρεαλιστής και το πιο σουρεαλιστικό σου βιβλίο ήταν το “Águila o Sol”. Στο ίδιο μήκος κύματος ήταν και το ποίημα “Piedra de Sol”, ένα ιδιότυπο ποίημα κυκλικής μορφής. Τα πρωτόλειά σου επηρεάστηκαν από το μαρξισμό, τον υπαρξισμό, το βουδισμό και τον ινδουισμό. Εσύ ήσουν που έγραψες και το “El Laberinto de la Soledad”, ένα κλασικό βιβλίο με μεγάλη επιρροή, στην προσπάθειά σου να ανασκαλέψεις την ιστορία των προγόνων σου και να αποκαλύψεις το πρόσωπο-προσωπείο του Μεξικανικού λαού. Ένας υπαρξιακός λαβύρινθος που διαμόρφωσε την αντίληψη των αυτοχθόνων για τις έννοιες του θανάτου, της γιορτής, της ταυτότητας. Πάντα έγραφες αμφιβάλλοντας για την αξία των έργων σου.

Η ποίησή σου βυθίστηκε στον ερωτισμό, τον πειραματισμό και τον προβληματισμό σχετικά με τη μοίρα του ανθρώπου. Είναι δύσκολο να αποφανθεί κανείς αν ήσουν δοκιμιογράφος-ποιητής ή ποιητής-δοκιμιογράφος, καθώς διέθετες την ικανότητα να συμφιλιώνεις τα αντίθετα: ο λόγος σου σύντομoς αλλά όχι λακωνικός, απλός αλλά όχι επιφανειακός, με βαθύ νόημα, ένταση και πάθος, μελαγχολικός αλλά όχι δακρύβρεχτος, πλήρης αλλά όχι εξαντλητικός, σα να προσπαθεί κανείς να χαμογελάσει χωρίς να κινήσει τους μύες του προσώπου του.

Ήσουν αντίθετος με την έννοια της διάνoιας όπως την όρισε ο Sartre. Ήσουν ότι ο Goethe για τη Γερμανία και ο Ortega y Gasset για την Ισπανία. Ήσουν φίλος και με τον δικό μας, τον φιλόσοφο Κώστα Παπαϊωάννου.

Συνήθιζες να λες «όχι» αν και είχες επίγνωση ότι αυτό θα επιφέρει τη μοναξιά. Δεν τρόμαζες όμως από τη μοναξιά του «όχι». Τόλμησες να αντισταθείς. Ως γνήσιος αντιφρονών δεν φοβήθηκες την διαφοροποίηση και τη διαφωνία, δεν συμβιβάστηκες με την ασφάλεια του «ναι». Το ίδιο έκανες και τότε στην Ινδία όπου εκτελούσες καθήκοντα πρέσβη. «Όταν είμαστε όντως διαφορετικοί, είμαστε μόνοι», έγραψες σε κάποιο σημείο στο βιβλίο σου “El Laberinto de Soledad”. 

Για σένα η μοναξιά ήρθε δυο χρόνια πριν αλλάξει η χιλιετία, οπότε και καταδικάστηκες σε αιώνια σιωπή.

Οctavio; Πού είσαι; Τα έμαθες τα μαντάτα για την ανέγερση τείχους στο Μεξικό; Σιωπή.

Αθηνά

***

Dos cuerpos

Dos cuerpos frente a frente

son a veces dos olas

y la noche es océano.

Dos cuerpos frente a frente

son a veces dos piedras

y la noche desierto.

Dos cuerpos frente a frente

son a veces raíces

en la noche enlazadas.

Dos cuerpos frente a frente

son a veces navajas

y la noche relámpago.

Dos cuerpos frente a frente

son dos astros que caen

en un cielo vacío.

***

Silencio

Así como del fondo de la música
brota una nota
que mientras vibra crece y se adelgaza
hasta que en otra música enmudece,
brota del fondo del silencio
otro silencio, aguda torre, espada,
y sube y crece y nos suspende
y mientras sube caen
recuerdos, esperanzas,
las pequeñas mentiras y las grandes,
y queremos gritar y en la garganta
se desvanece el grito:
desembocamos al silencio
en donde los silencios enmudecen.

 

  • Ο λαβύρινθος του Οκτάβιο Πας/El laberinto de Octavio Paz είναι ένα ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον μεξικανό ποιητή και δοκιμιογράφο (1914-1998) και περιλαμβάνει αναλύσεις, σχόλια και μαρτυρίες 25 μελετητών του έργου του μεγάλου  νομπελίστα (Νόμπελ Λογοτεχνίας 1990). Ανάμεσά τους, οι συγγραφείς Mario Vargas LlosaJorge EdwardsHugo HiriartElena Poniatowska και Alberto Ruy Sánchez, οι ποιητές Pere GimferrerIda Vitale και Jean-Clarence Lambert, ο οποίος υπήρξε και ο πρώτος μεταφραστής του Πας στα γαλλικά, οι δοκιμιογράφοι Juan VilloroJuan Malpartida και Christopher Domínguez Michael, οι σανσκριτιστές Óscar Pujol και Juan Arnau, οι κριτικοί τέχνης Juan Manuel Bonet και Fernando Castro Flórez, ο ζωγράφος Vicente Rojo, η κινέζα ισπανίστρια Shihua He και ο Hans Meinke, εκδότης των απάντων του μεξικανού συγγραφέα.
    Την παραγωγή του ντοκιμαντέρ επιμελήθηκε το Instituto Cervantes σε συνεργασία με την Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και Επικοινωνίας, το Panorama Griego και την Πρεσβεία του Μεξικό στην Αθήνα.
Advertisements